artikel

Denkfouten die de werkelijkheid vertekenen

Verandermanagement

Perceptie is realiteit. Jouw realiteit is echter vertekend. Je brein filtert alle zintuiglijke informatie volgens je ervaringen en overtuigingen. Je ziet wat je wilt zien en je hoort wat je wilt horen. Dat heet een perceptiefout (bias). Filteren is echter belangrijk om de grote hoeveelheid zintuiglijke prikkels te overleven. Je kunt niet alles verwerken.

Denkfouten die de werkelijkheid vertekenen

Maar datzelfde filteren zorgt ook regelmatig voor onbegrip: jij hebt in een en dezelfde situatie iets anders gezien dan je collega. Zo kunnen perceptiefouten zelfs tot een conflict leiden. Perceptiefouten zijn natuurlijke neigingen van mensen, maar kunnen ervoor zorgen wij in niet-standaardsituaties foute besluiten nemen waarvan we ons niet bewust zijn. Deze denkfouten zijn het gevolg van perceptiefouten. Denkfouten zorgen voor verkeerde interpretaties, bevooroordelingen en een vertekend beeld van de objectieve werkelijkheid. Kortom, je werkelijkheid is altijd gekleurd en deze subjectieve werkelijkheid kan dan zorgen voor een verkeerde beoordeling.

Er zijn verschillende denkfouten die tot selectieve waarneming leiden. We lichten er vier uit die vooral de aandacht verdienen tijdens het feiten delen:

  • zelfoverschatting;
  • bevestiging achteraf of confirmation bias;
  • wij-zij effect of intergroup bias;
  • shared information bias.

Zelfoverschatting

Een behoorlijk ingrijpend probleem bij besluitvorming is de neiging tot zelfoverschatting. Je denkt vaak meer te weten of kunnen dan je werkelijk weet of kunt. Beantwoord eens deze vraag: vind jij jezelf een goede chauffeur? Zou je nu aan een ander vragen of zij die mening delen dat je goede rijvaardigheden bezit, dan kan daar wel eens een hele andere inschatting uitkomen. De neiging om al te veel vertrouwen te hebben in je eigen ideeën of vaardigheden kan ertoe leiden dat je niet meer goed luistert naar andermans ideeën en ook niet goed meer kijkt naar andermans kwaliteiten. Zelfoverschatting leidt er ook toe dat je niet langer bezig bent na te gaan hoe je eventuele problemen kunt voorkómen.

Bevestiging achteraf

Een tweede voorbeeld van een denkfout is de ‘bevestiging achteraf’, in het Engels ook wel confirmation bias genoemd. Dit is een specifiek geval van selectieve waarneming
waarbij je op zoek gaat naar informatie die je keuzes uit het verleden bevestigt. Bovendien negeer je vaak informatie die je eerdere oordeel tegenspreekt. Wanneer je je in een heterogene groep bevindt, zal je minder last hebben van de confirmation bias. Heterogene groepen beschikken over een grotere verscheidenheid aan informatie dan homogene groepen. Niet alle informatie zal bij een persoon liggen. En je waarneming wordt aangevuld of bekritiseerd door die van anderen. In de bijlage (In het boek Decisions by Design – red) beschrijven we nader hoe diversiteit van je groepsleden de kwaliteit van het groepsbesluit verhoogt.

Wij-zij-effect

Door met zijn allen de feiten te verzamelen en te delen, komen vooroordelen of vooringenomen standpunten aan het licht. De bekendste is de intergroup bias oftewel het wijzij- effect. Dit is een dynamiek die mensen in groepen verdeelt. Volgens de principes van ergens bij willen horen, het verschaffen van een identiteit en veiligheid denken mensen in een in-group en een out-group, de wij versus zij. Jouw groep is aardig, de andere groep niet. Jouw voetbalteam is sportief en het andere niet.

Shared information bias

Een ander fenomeen is de shared information bias. Je groep heeft hierbij te weinig focus op alternatieve invalshoeken. Je bent met zijn allen geneigd om vooral tijd en energie te steken in het delen van informatie die al bekend is bij iedereen. Bovendien wordt informatie die bij de enkeling bekend is, genegeerd. Deel je eigen versie van de werkelijkheid Objectief informatie verzamelen is dus eigenlijk een utopie. De informatie is doorgaans vertekend in de richting van vooroordelen en ondersteunende standpunten die we toch al hadden.

Een eenvoudige manier om conflicten tussen verschillende percepties en om denkfouten te voorkomen, is door je eigen versie van de werkelijkheid met anderen te delen.
In interactie leer je nieuwe perspectieven kennen. Door deze percepties en perspectieven van anderen te kennen, wordt je eigen werkelijkheid aangevuld. Om dit te kunnen
bereiken, is het nodig dat je je vrij voelt om je eigen feiten op tafel te mogen leggen. Het helpt als de anderen en jijzelf een onderzoekende bril dragen. Als dit lukt, kun je
optimaal aan de stap van feiten delen werken: het delen van kennis en feiten over het onderwerp en je eigen kijk op de realiteit verrijken.

Bron: Decisions by Design

Door: Marjolijn de Graaf en Edwin de Graaf

Het boek: Decision by Design

Decisions by Design is een eenvoudig en krachtig instrument om via actieve participatie tot de best haalbare en houdbare besluiten te komen. Vier ontwerpstappen leiden jou als veranderaar gezamenlijk en interactief met betrokkenen naar cruciale en gedragen besluiten, waarin alle verschillende perspectieven en werkelijkheden erkend zijn.

Reageer op dit artikel